نووسین: سیڤا ڕێبوار

“من وێنەی خەونە ناخۆش و ترسناکەکان ناکێشم، من واقیعە تایبەتەکەی خۆم دەکێشم.”

ئەم وتەیە کورتەی ژیان و هونەری ماگدالینا کارمن فریدا کالۆ کالدیرۆنە (٦ی تەممووزی ١٩٠٧ – ١٣ی تەممووزی ١٩٥٤)، ئەو ژنە وێنەکێشە مەکسیکییەی کە بووە یەکێک لە گەورەترین و کاریگەرترین هونەرمەندانی سەدەی بیستەم. فریدا تەنها وێنەکێش نەبوو، بەڵکو سیمبولی بەرەنگاری، یاخیبوون، خۆشەویستییەکی شێتانە و فێمێنیزم بوو. ئەو توانی ئازارە جەستەیی و دەروونییەکانی بکاتە کەرەستەیەکی خاوی هونەرەکەی و دیواری مێژووی پێ ڕەنگ بکات.

ژیانی نێو ژان

ژیانی فریدا هەر لە منداڵییەوە بە ئازارەوە گرێدرا. لە تەمەنی شەش ساڵیدا تووشی نەخۆشی ئیفلیجی منداڵان بوو، کە بووە هۆی ئەوەی قاچی ڕاستی لە قاچی چەپی لاواز و باریکتر بێت. ئەمە یەکەمین برینی جەستەیی و دەروونی بوو، کە فریدا هەستی پێکرد و ناچاری کرد بۆ شاردنەوەی جیاوازیی قاچەکانی، تەنوورەی درێژی مەکسیکی لەبەربکات، کە دواتر بووە بەشێک لە ستایل و ناسنامە تایبەتەکەی.

بەڵام کارەساتی ڕاستەقینەی ژیانی لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٢٥ ڕوویدا، کاتێک ئەو پاسەی کە لە قوتابخانە دەیگەڕاندەوە، تووشی ڕووداوێکی هاتوچۆی سامناک بوو. لەم ڕووداوەدا، میلێکی ئاسن بە پشتیدا چوو و لە حەوزیەوە هاتە دەرەوە. ئەم ڕووداوە زیانێکی گەورەی بە بڕبڕەی پشت، حەوز، قاچ و شانی گەیاند. پزیشکەکان گومانیان هەبوو کە بتوانێت بژی، بەڵام فریدا بە ئیرادەیەکی پۆڵاینەوە لە مردن گەڕایەوە، هەرچەندە تا کۆتایی ژیانی لەژێر ئازارێکی بەردەوام و زیاتر لە ٣٠ نەشتەرگەری بۆ ئەنجام درا.

لەدایکبوونی هونەرمەندێک لەسەر جێگەی نەخۆشیدا

دوای ڕووداوەکە، فریدا بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر جێگا کەوت. لەم تەنهایی و بێدەنگییەدا، خولیای منداڵی بۆ هونەر سەریهەڵدایەوە. دایکی تەختەیەکی نیگارکێشانی تایبەتی بۆ دروست کرد و ئاوێنەیەکی گەورەی لە سەرووی جێگاکەیەوە هەڵواسی تا بتوانێت خۆی ببینێت. لێرەوە بوو فریدا دەستی کرد بە کێشانی (خۆپۆرترێت)، کە دواتر بوو بە بەناوبانگترین کارەکانی. ئەو دەیوت: “وێنەی خۆم دەکێشم، چونکە زۆربەی کات بە تەنیا بووم و من ئەو بابەتەم کە باشتر دەیناسم.”

هونەر بووە ڕێگایەک بۆ فریدا، تا لە ئازارەکانی ڕابکات و لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی ببێتەوە. وێنەکێشان بووە زمانی دەربڕینی ئەو شتانەی کە بە وشە پێناسە نەدەکرا.

 دیێگۆ ڕیڤێرا: پەیوەندی فیل و کۆترەکە

ژیانی فریدا بەبێ باسکردنی دیێگۆ ڕیڤێرا، وێنەکێشی بەناوبانگی دیواریی مەکسیک، تەواو نابێت. پەیوەندییەکەیان، کە بە (پەیوەندی فیل و کۆترەکە) ناسرابوو، بەهۆی جیاوازی گەورەیی جەستەیانەوە، تێکەڵەیەکی ئاڵۆز بوو، لە خۆشەویستییەکی گەورە، ئازارێکی قووڵ، ناپاکی و پشتگیریی هونەریی. ئەوان دووجار هاوسەرگیرییان کرد (١٩٢٩ و ١٩٤٠) و پەیوەندییەکەیان پڕ بوو لە هەوراز و نشێو.

دیێگۆ هانی دەدا، کە ستایلی مەکسیکی و کەلەپووری وڵاتەکەی بپارێزێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بەهۆی ناپاکیەکانییەوە ئازارێکی زۆری پێدەبەخشی. ئەم ئازارە سۆزدارییە بووە یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی هونەرەکەی، وەک لە تابلۆی بەناوبانگی (دوو فریداکە The Two Fridas)دا بە ڕوونی دەبینرێت، کە دوو وێنەی جیاوازی خۆی دەکێشێت: یەکێکیان خۆشەویستی دیێگۆیە و ئەوی تریان ئەو فریدایەیە کە دڵی شکاوە.

 هونەری فریدا: ئاوێنەی واقیع، نەک خەون

زۆرێک لە ڕەخنەگران هەوڵیاندا کارەکانی بخەنە چوارچێوەی سوریالیزمەوە، بەڵام فریدا بە توندی ئەمەی ڕەتدەکردەوە و دەیوت: “ئەوان پێیانوابوو من سوریالیستم، بەڵام وانەبووم. من هەرگیز وێنەی خەونەکانم نەکێشاوە. من واقیعی خۆمم کێشاوە.” بۆیە هونەرەکەی تێکەڵەیەک بوو لە:

ڕیالیزم و فانتازیا: وێنەکانی ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ژیانی بوون، بەڵام بە بەکارهێنانی هێمای ئەندێشەیی وەک ئاژەڵ، ڕووەک و توخمە ئەفسانەییەکان.

ناسنامەی مەکسیکی: شانازییەکی زۆری بە کەلەپووری مەکسیکییەوە دەکرد، ئەمە لە جلوبەرگ، ستایلی هونەریی و بەکارهێنانی ڕەنگە تۆخەکاندا ڕەنگی دەدایەوە.

ئازاری جەستەیی و سۆزداریی: تابلۆکانی وەک (ستوونە شکاوەکە The Broken Column) و (نەخۆشخانەی هێنری فۆرد Henry Ford Hospital) بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و بێپەردە ئازارە جەستەییەکانی وەک نەشتەرگەری و لەبارچوونی منداڵەکانی نیشان دەدەن.

جێندەر و شوناس: فریدا بە ئاشکرا ئاڵنگاریی ستانداردەکانی جوانی و ژنانەیی دەکرد. هێشتنەوەی برۆ پێکەوەنووساوەکەی و سمێڵی ناسکی، نیشانەی یاخیبوون بوون لە نۆرمە باوەکانی کۆمەڵگا.

 ژنێکی شۆڕشگێڕ: سیاسەت و فێمێنیزم

فریدا کالۆ کەسایەتییەکی سیاسی چالاک بوو. ئەو و هاوسەرەکەی ئەندامی پارتی کۆمۆنیستی مەکسیک بوون و باوەڕێکی قووڵیان بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی هەبوو. ماڵەکەیان، (ماڵە شینەکە La Casa Azul ) بووە شوێنی کۆبوونەوەی بیرمەند و هونەرمەند و شۆڕشگێڕانی وەک لیۆن ترۆتسکی، کە بۆ ماوەیەک پەنای بۆ هێنان.

ئەمڕۆ، فریدا وەک یەکێک لە سیمبولە هەرە دیارەکانی فێمێنیزم سەیر دەکرێت. ئەو بەبێ ترس و شەرم، جەستە و ئەزموونە تایبەتەکانی ژنبوونی (وەک لەبارچوون، ئازاری جەستەیی و ناپاکی) خستەڕوو، لە کاتێکدا کە ئەم بابەتانە بە توندی (تابوو) بوون. ئەو ڕێگای بۆ نەوەکانی دوای خۆی خۆش کرد، کە بە ئازادیی و بوێرییەوە گوزارشت لە خۆیان و ژیانیان بکەن.

 ماڵئاوایی و میراتێکی هەتاهەتایی

فریدا کالۆ لە ١٣ی تەممووزی ١٩٥٤ لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. دواین نوسینی لە یاداشتنامەکەیدا بریتی بوو لە: “هیوادارم دەرچوونەکە خۆشبەخشانە بێت – و هیوادارم هەرگیز نەگەڕێمەوە.”

هەرچەندە لە ژیانی خۆیدا زیاتر وەک هاوسەری دیێگۆ ڕیڤێرا دەناسرا، بەڵام ناوبانگی ڕاستەقینەی دوای مردنی زیاتر بڵاوبوویەوە. ماڵە شینەکەی لە ساڵی ١٩٥٨ کرایە مۆزەخانە و بووە یەکێک لە پرۆزەترین شوێنە گەشتیارییەکانی مەکسیکۆ سیتی. کتێبی ژیاننامەکەی کە لەلایەن هایدن هێرێراوە لە ساڵی ١٩٨٣ نووسرا، سەرنجی جیهانی بۆ ئەم هونەرمەندە ناوازەیە ڕاکێشا.

ئەمڕۆ، فریدا کالۆ لە هەموو کاتێک زیاتر زیندووە. وێنەکەی لەسەر هەموو شتێک دەبینرێت، لە جلوبەرگەوە تا پۆستەر و فیلم. ئەو بووەتە هێمایەکی جیهانی بۆ ئازادیی، بوێریی و توانای گۆڕینی ئازار بۆ جوانییەکی نەمریی، کە بۆ هەمیشە لە یادەوەری مرۆڤایەتیدا دەمێنێتەوە.

• خۆپۆرترێت: یەکێکە لە شێوازە هەرە کۆن و گرنگەکانی هونەری شێوەکاری. هونەرمەندان لە ڕێگەی کێشانی وێنەی خۆیانەوە، نەک هەر شێوەی دەرەوەی خۆیان نیشان دەدەن، بەڵکو هەست و سۆز و بیرکردنەوە و دۆخی دەروونی خۆشیان دەردەبڕن.

• سوریالیزم: کە بە فەڕەنسی (Surréalisme) واتە (سەروو-واقیع) یان (ئۆڵتراڕیالیزم)، بزووتنەوەیەکی فیکری و کولتووری بوو کە لە دەوروبەری ساڵی ١٩٢٠ لە فەڕەنسا سەریهەڵدا. ئەم بزووتنەوەیە کاردانەوەیەک بوو، دژی عەقڵانیەتی ڕەها و ئەو وێرانکارییەی کە جەنگی جیهانیی یەکەم لەدوای خۆی بەجێی هێشتبوو.

سەرچاوەکان

• سامر سليمان: ماذا قالت الفريدة فريدا كاهلو عن الحب والحياة؟ (https://www.sayidaty.net/%D8%A8%D9%84%D8%B3/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86/1716796-%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D8%B1%D9%8A%D8%AF%D8%A7-%D9%83%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%88-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A8-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9%D8%9F
• أمير الشلّي: فريدا كاهلو الرّسامة الأكثر شعبيّةً في العالم، (https://arrafid.ae/Article-Preview?I=ffixphxiaKA%3D&m=5U3QQE93T%2F0%3D)